«Жетістік жарысы» : Цифрлық дәуірдің жаңа синдромы

Бүгінгі таңда қоғам «бәріне үлгеру» мен «міндетті түрде табысты болу» атты жасанды идеологияның тұтқынына айналды. Әлеуметтік желілер ұсынған «мінсіз өмір» фильтрі – таңғы сағат бестегі белсенділік, тоқтаусыз білім алу және идеалды бейнелер – жас буынның санасында «мен неге олай емеспін?» деген ішкі мазасыздықты оятты.

Алайда осы жылтыр экранның арғы бетінде заманауи психологияның ең күрделі мәселесі – эмоционалды жану (burnout) феномені жасырулы. Бұл жай ғана жұмыстан шаршау емес, бұл – адамның ішкі психо-эмоционалды энергиясының жүйелі түрде таусылуы.

Бұл дағдарыстың негізгі детонаторы – қоғам тарапынан таңылған «үздік болу» императиві. Адам өз мүмкіндігінен тыс міндеттерді мойнына алған сәтте, ағзаның ішкі тепе-теңдігі бұзылып, жүйке жүйесі перманентті стресс жағдайына көшеді. Мамандардың дерегінше, соңғы жылдары жастар арасында мазасыздық пен көңіл-күйдің құлазуы экспоненциалды түрде өскен. Мұның басты себебі – FOMO (Fear of Missing Out) немесе «өмірдің маңызды сәттерінен қалып қою қорқынышы». Ақпараттық тасқын адамды өз-өзіне үңілуден айырып, үнемі өзгелердің жетістігіне қарап жалтақтауға мәжбүр етеді.

Мәселенің тағы бір аспектісі – демалыс мәдениетінің деградацияға ұшырауы. Көптеген адамдар жұмыстан кейін телефонға үңілуді «релаксация» деп қабылдайды. Шын мәнінде, ми гаджеттер арқылы келетін ақпаратты өңдеу кезінде демалудың орнына, екі есе артық когнитивті жүктеме алады. Нағыз психологиялық регенерация – ақпараттық тыныштық пен физикалық жайлылықты талап етеді. Бірақ «жетістік жарысына» түскен тұлға демалыстың әр сәтін «босқа өткен уақыт» деп санап, ішкі кінәлау сезіміне бой алдырады.

Бұл тұйық шеңберден шығу үшін «өнімділік» ұғымын түбегейлі қайта қарастыру қажет. Психологиялық гигиена – бұл заманның еркелігі емес, тұлғалық саулықты сақтаудың жалғыз жолы. Өз шекараңды белгілеу, цифрлық шектеулер қою және өз ресурстарыңды рационалды бөлу дағдысы – бүгінгі таңда кәсіби біліктіліктен де маңыздырақ. Түптеп келгенде, эмоционалды саулықты сақтау – эгоцентризм емес, өз капиталыңды ұзақ мерзімге сақтаудың стратегиялық құралы.

Жұлдыз Шорманова