Мұнай ма, соғыс па: Қайсысы бірінші бітеді?

Дональд Трамп әкімшілігінің Иранмен келісімге келіп, Ормуз бұғазы арқылы теңіз тасымалын қайта қалпына келтіруге уақыты біртіндеп азайып барады. Қақтығыстың алғашқы үш айында әлемдік нарық шамамен 1 миллиард баррель мұнайдан қағылды. Бұл тапшылық әзірге стратегиялық қорлар мен алдын ала жиналған резервтер есебінен жеңілдетіліп отыр, алайда мұндай мүмкіндік те біртіндеп сарқылып келеді. Бұл жөнінде BBC-дің орыс қызметі жазды. 

Сарапшылардың пікірінше, егер Ормуз бұғазы арқылы мұнай тасымалы қалпына келмесе, жаз айларында мұнай бағасы қайтадан күрт өсуі мүмкін. Ал жаһандық экономика рецессия қаупіне тап болуы ықтимал. Қақтығыс жақын арада аяқталған күннің өзінде оның салдары ұзақ уақыт бойы сезіледі. Қорларды қалпына келтіру мен логистиканы реттеуге  бірнеше ай қажет болады, ал энергетикалық нарық бұрынғы тұрақты қалпына бірден орала қоймайды. 

Соғыс басталғаннан кейін мұнай бағасы шамамен 60 доллардан 100 долларға дейін көтерілді. Алайда пессимистік болжамдарда айтылған 200 доллар деңгейіне әзірге жеткен жоқ. Бұған бірнеше фактор әсер етті: соғысқа дейінгі нарықтағы артық ұсыныс, Батыс елдерінің стратегиялық қорларды кеңінен пайдалануы және әлем бойынша коммерциялық резервтердің жеткілікті болуы. Сонымен қатар Қытайдағы импорт көлемінің қысқаруы да өз ықпалын тигізді. 

Дегенмен Фатих Бироль қазіргі жағдайды тек уақытша шешім  ретінде бағалайды. Оның айтуынша, нарық қазіргі таңда тек стратегиялық қорлар есебінен тұрақтанып тұр, алайда бұл ресурс шексіз емес. Әсіресе жазғы демалыс маусымы қауіп тудырып отыр. Бұл кезеңде жанармайға деген сұраныс дәстүрлі түрде артады. Егер Парсы шығанағынан жеткізілім қалпына келмесе, шілде–тамыз айларында нарық ауыр жағдайға тап болуы әбден мүмкін. Фатих Бирольдің пікірінше, бұл мәселенің жалғыз шешімі – Ормуз бұғазын қайта ашу. 

Халықаралық валюта қоры, Дүниежүзілік банк, Дүниежүзілік сауда ұйымы және Халықаралық энергетикалық агенттік басшыларының бірлескен мәлімдемесі жағдайдың қаншалықты күрделі екенін көрсетеді. Олар мұнай қорының жылдам азаюы энергетикалық қауіпсіздікке, нарық тұрақтылығына және жаһандық экономикаға тікелей қауіп төндіріп отырғанын ескертті. Сарапшылар бұған дейін Вашингтонда жасалған болжамдарда Ормуз бұғазының жабылуы мұнай бағасын 200 долларға дейін көтеріп, жаһандық экономикалық құлдырауға әкелуі мүмкін екені айтылғанын еске салады. Қазіргі жағдай ол болжамнан жұмсақтау көрінгенімен, бұл уақытша тыныштық болуы ықтимал. 

Мамандардың айтуынша, мұнай резервтерін жаппай пайдалану және төтенше шаралар күн сайын жоғалып жатқан миллиондаған баррель мұнайдың орнын шексіз толтыра алмайды. Мемлекеттердің нарыққа шамадан тыс араласуы табиғи тепе-теңдіктің қалпына келуін кейінге шегеріп, болашақтағы дағдарысты одан әрі ауырлатуы мүмкін. Оксфорд энергетикалық зерттеулер институты сарапшылары қазіргі дағдарыстың ауқымы 1970-жылдардағы мұнай шоктары мен Парсы шығанағы соғысынан да ірі болуы мүмкін екенін айтады. Егер Ормуз бұғазы жабық күйінде қала берсе, нарық тек бағаның өсуі арқылы ғана тепе-теңдігін сақтай алады. 

Сарапшылардың бағалауынша, шешуші кезең алдағы бірнеше айда басталуы мүмкін. Одан кейін сұраныс пен ұсынысты теңестіру үшін мұнай бағасының одан әрі қымбаттауы ықтимал. Қақтығыс аяқталған күннің өзінде әлем бұрынғы энергетикалық модельге толықтай қайта оралмайды. Елдер қосымша резервтер қалыптастыруға, балама тасымал бағыттарын дамытуға, ішкі өндірісті күшейтуге және жаңартылатын энергия көздеріне көбірек инвестиция салуға мәжбүр болады. 

Сарапшылар энергетикалық қауіпсіздік енді әлемдік саясаттың негізгі бағыттарының біріне айналатынын айтады. Осыған байланысты мемлекеттердің рөлі күшейіп, мұнай мен энергетика нарығы тек экономикалық емес, геосаяси факторларға да тәуелді бола түседі. Бұл үдеріс бұған дейін-ақ АҚШ пен Қытай арасындағы текетірес, Ресей мен Украина арасындағы соғыс және сауда қақтығыстары аясында басталған еді. Соның салдарынан әлемдік экономика қымбаттап, тиімділігі төмендеп келеді. 

Нобель сыйлығының лауреаты Пол Кругман да жағдайдың күрделене түскенін атап өтті. Оның пікірінше, жаһандық мұнай қорлары азайып, әскери әрі экономикалық ресурстарға түсетін қысым күшейіп келеді. Сондықтан қақтығысты мүмкіндігінше тезірек аяқтау қажеттілігі артып отыр. 

Жарылқасын Шұғыла