Мемлекеттің 500 млрд теңгесі қайда кетті? Аудиторлар дабыл қақты

Қазақстанның Жоғары аудиторлық палатасы өңірлік әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялардың (ӘКК) жұмысын тексеріп, олардың қызметінде көптеген заңбұзушылық пен тиімсіз шешімдер бар екенін анықтады. Мемлекеттік аудиттің қорытындысы палата төрағасы Әлихан Смайыловтың қатысуымен өткен отырыста жарияланды.

Тексеру барысында ӘКК құрылымдарында жүйесіз жұмыс пен бақылаудың жоқтығы анықталды. Корпорациялар мемлекеттік жоспарлау жүйесіне енбеген, даму жоспарлары формалды түрде жасалған, ал олардың нәтижесі әкімдіктердің тиімділігін бағалауға әсер етпейді. Әлихан Смайыловтың айтуынша, Ұлттық экономика министрлігі ӘКК қызметін реттеп, бірыңғай тәсіл қалыптастыруы қажет.

«Қазір әр өңірдегі ӘКК өз қалауынша әрекет етеді. Көп жағдайда олардың шешімдері Кәсіпкерлік кодексіне қайшы келеді», – деді Смайылов.

Аудит нәтижесінде соңғы бес жылда ӘКК-лерге 528 млрд теңгеден астам бюджет қаржысы бөлінгені анықталды. Оның ішінде 288 млрд теңгесі кәсіпкерлерді қолдауға арналған. Алайда өңірлік экономиканы дамытуға бағытталған жобаларға қаржы салудың орнына, көптеген ӘКК бұл қаражатты банктердегі депозиттерге орналастырып келген.

Мемлекеттік қолдауға қарамастан, корпорациялардың шығыны өсіп отыр. 2025 жылдың басында жинақталған шығын көлемі 209 млрд теңгеден асып, 2020 жылмен салыстырғанда жеті есе көбейген. 2024 жылы ӘКК-лерден түскен дивиденд көлемі небәрі 0,5 млрд теңге болып, алдыңғы жылмен салыстырғанда төрт есе азайған.

Аудит барысында нақты мысалдар да келтірілді:

• «Ертіс» ӘКК 16,6 млрд теңгеге тұрғын үй құрылысы жобасын іске асырған, алайда тексеру кезінде 3,3 млрд теңге көлемінде бұзушылық анықталды;

• «Aqjaiyq» ӘКК-ге инвестициялық жобаларды жүзеге асыру үшін бөлінген жерлер игерілмей, кейбірі басқа коммерциялық мақсаттарға қайта бағытталған;

• «Ақтөбе» ӘКК соңғы үш жылда бір ғана компанияға 11,2 млрд теңге көлемінде несие мен субсидия берген, ал шешімді қабылдаған комиссия құрамында сол компаниямен байланысы бар тұлға болған;

• Ал «Семей» ӘКК-де жобалар қаржыны тез игеру мақсатында тиісті талдаусыз іріктелген.

Бұдан бөлек, тұрақтандыру қорларына қатысты да елеулі кемшіліктер табылған. Ондағы өнімдер дұрыс сақталмайды, ассортименті шектеулі, ал кей тауарлар сұраныссыз. Осы себепті қорлар азық-түлік бағасын тұрақтандыруға нақты әсер ете алмай отыр.

Мемлекеттік аудит қорытындысы бойынша 138 млрд теңгеге қаржылық бұзушылықтар, 14,5 млрд теңгенің тиімсіз жоспарланғаны және 33,6 млрд теңгенің тиімсіз жұмсалғаны анықталды. Бұл істер бойынша 14 материал құқық қорғау органдарына жіберілмек.