Қазақстанда өсімдік майы өндірісі рекорд жаңартты: экспорт $1 млрд-қа жақындады

Елордада майлы дақылдарды қайта өңдеу өнеркәсібінің жетістіктері мен алдағы даму стратегиясын айқындаған «FOC 2026: Fats and Oils Conference» бесінші мерейтойлық халықаралық конференциясы өтті. Аталған іс-шараға дүниежүзінің 18 елінен 330-дан астам делегат қатысып, саланың өзекті мәселелері мен экспорттық бағыттарын талқылады.

Форумның ресми ашылуында ҚР Премьер-Министрінің орынбасары – Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғарин сөз сөйлеп, май өнімдері өндірісінің ұлттық экономиканы дамытудағы маңызды рөлін атап өтті. Салалық министрліктер мен «QazTrade» сауда саясатын дамыту орталығының қолдауымен Майлы дақылдарды қайта өңдеушілердің ұлттық қауымдастығы ұйымдастырған бұл шараға халықаралық ұйымдар мен ірі трансұлттық компаниялар өкілдерінің қатысуы Қазақстанның осы сектордағы позициясы нығайып келе жатқанын айғақтайды.

Пленарлық отырыстар барысында өндірістің экспорттық әлеуеті, мемлекеттік қолдау тетіктері және сыртқы нарықтардағы жаңа мүмкіндіктер қарастырылды. Сарапшылардың пікірінше, соңғы жылдары май индустриясы отандық агроөнеркәсіп кешенінің ең серпінді сегменттерінің біріне айналды.

Өндірістік көрсеткіштер және ішкі нарықты қорғау

2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан Республикасында өсімдік майын өндіру көлемі 1,57 миллион тоннадан асып, рекордтық көрсеткішке жетті. Сонымен қатар, экспорттан түскен валюталық түсім 963 миллион АҚШ долларын құрап, соңғы төрт жылмен салыстырғанда төрт есеге жуық өсті. Қазіргі уақытта өңделген ауыл шаруашылығы өнімдері экспортының жалпы құрылымындағы бұл саланың үлесі 27 пайызды құрап отыр.

Сондай-ақ, соңғы төрт жылда күнбағыс майын шығару көлемі 2,3 есеге ұлғайып, 752 мың тоннадан асты. Бұл ішкі нарықтың импортқа тәуелділігін айтарлықтай төмендетуге мүмкіндік берді: бұрын импорт үлесі 39 пайыз болса, қазіргі таңда ол 18 пайызға дейін қысқарды. Өндіріс қуатының артуы ішкі нарықтағы баға тұрақтылығына оң әсер етті. Жаһандық нарықта өсімдік майының бағасы өскеніне қарамастан, мемлекет пен отандық өндірушілердің тиімді ынтымақтастығы нәтижесінде зауыттардың көтерме бағасы тұрақты деңгейде сақталды.

Жаһандық нарықтар және логистикалық инфрақұрылым

Бүгінгі таңда қазақстандық май өнімдері әлемнің 20-дан астам еліне экспортталады. Қазақстан күнбағыс майын экспорттаушы елдердің жаһандық рейтингінде 6-шы орынды иеленсе, Қытай Халық Республикасының нарығында екінші позицияға көтерілді. Сонымен қатар, Өзбекстан мен Тәжікстан Республикаларында тұтынылатын күнбағыс майының басым бөлігі қазақстандық өнімдердің үлесіне тиесілі.

Логистика бағытында да оң өзгерістер байқалуда. Есепті кезеңде алғаш рет Ақтау порты арқылы өсімдік майын теңіз көлігімен тасымалдау жүзеге асырылды. Мұнымен қоса, Қытай бағытына өнім жеткізудің жаңа бағыттары іске қосылып, тасымалдау тізбегі оңтайландырылуда.

Стратегиялық даму және перспективалар

Конференция аясында «QazTrade» сауда саясатын дамыту орталығы» АҚ бас директоры Айтмұхамед Алдажаров саланың даму болашағына қатысты бірқатар сұрақтарға жауап берді:

Қазақстан өсімдік майы экспортынан әлемдік ТОП-3 елдің қатарына нақты қай жылы кіре алады және ол үшін не қажет?

«Бұл мақсатқа жету үшін Сауда және интеграция министрлігі, Ауыл шаруашылығы министрлігі, «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ, «QazTrade» және Май өңдеушілер қауымдастығы бірлесіп арнайы бағдарлама әзірледі. Онда халықаралық озық тәжірибелер ескеріліп, нақты қадамдар белгіленген. Бағдарламаға сәйкес, Қазақстан 2028 жылы әлемдік ТОП-3 экспорттаушы елдің қатарына қосылуы тиіс. Қазірдің өзінде сала жоспарланған қарқыннан жоғары дамып келеді».

Қытай нарығына шығуда теміржол кептелісі мен шекарадағы кедергілерді «QazTrade» қалай шешіп жатыр?

«Бұл – кешенді мәселе. Бүгінде әлемде құрлықтағы көлік дәліздеріне сұраныс артып келеді, ал Қазақстан сол маңызды бағыттардың транзиттік торабы болып табылады. Осыған байланысты өткізу бекеттерін кеңейту және логистикалық инфрақұрылымды дамыту жұмыстары тұрақты жүргізілуде. Қазіргі уақытта айтарлықтай кедергілер жоқ, ал туындаған мәселелер жедел тәртіппен шешіліп отырады».

Сала өкілдері алдағы жылдары экспорт көлемін одан әрі ұлғайтуды жоспарлап отыр. Осы мақсатта халықаралық серіктестермен бірлесіп 2026–2028 жылдарға арналған арнайы Жол картасы қабылданды. Құжатқа сәйкес, экспорттық түсімді 1,5 миллиард АҚШ долларына жеткізу және Қазақстанды күнбағыс майын экспорттайтын әлемдегі жетекші үш елдің қатарына қосу міндеті тұр.

Сарапшылардың пайымдауынша, өндіріс көлемінің артуы, экспорт географиясының кеңеюі және логистикалық инфрақұрылымның дамуы Қазақстанның әлемдік май нарығындағы позициясын нығайтуға мүмкіндік береді. Жоспарланған жобалар толық жүзеге асқан жағдайда, таяу жылдары еліміздің әлемдік жетекші экспорттаушылардың үштігіне енуге толық әлеуеті бар.

Авторы: Нуризат Мұратбекқызы