Қазақстан мұнай өндіре тұра, неге Ресейден бензин мен дизель сатып алады?

Қазақстан – мұнай өндіретін елдердің бірі. Соған қарамастан ел ішкі нарыққа қажет бензин, дизель және авиаотынның бір бөлігін Ресейден әкеледі. Құрылтай 7 қазанда Ресейден мұнай өнімдерін бажсыз импорттауға мүмкіндік беретін келісімді ратификациялады. Құрылтайдың есебінше, баж төлемеу Қазақстанға 2026 жылы шамамен 30 млрд теңге үнемдеуге мүмкіндік береді.

Қазақстан мұнай өндіре тұра, неге дайын жанармайды шетелден сатып алады? Оның бірнеше себебі бар.

Мұнай өндіру мен бензин өндіру – екі бөлек нәрсе

Қазақстанда мұнай көп өндірілгенімен, оның бәрін ел ішінде бензин немесе дизельге айналдыру мүмкін емес. Шикі мұнайдан дайын жанармай алу үшін оны мұнай өңдеу зауыттарында өңдеу қажет.

Қазақстандағы негізгі үш мұнай өңдеу зауыты – Атырау, Павлодар және Шымкент зауыттары. Қазір олардың жалпы жобалық қуаты жылына шамамен 18 млн тонна мұнай өңдеуге жетеді.

2025 жылы Қазақстанда 18,4 млн тонна мұнай өңделіп, 15,47 млн тонна мұнай өнімі шығарылды. 2026 жылы 18,2 млн тонна мұнай өңдеп, 15,49 млн тонна мұнай өнімін өндіру жоспарланған.

Яғни мәселе Қазақстанда шикі мұнайдың жоқтығында емес. Елдегі мұнай өңдеу қуатының шектеулі болуы және жанармайға сұраныстың өсуі кейбір мұнай өнімдерін сырттан алуға мәжбүр етеді.

Ресейден нақты не үшін жанармай әкелінеді?

Ресейден келетін мұнай өнімдері ішкі нарықтағы жетіспейтін көлемді толықтыруға мүмкіндік береді. Әсіресе дизель отыны мен авиациялық отынға сұраныс жоғары.

Құрылтайдың мәліметінше, Ресейден мұнай өнімдерін бажсыз әкелудің арқасында Қазақстан 2026 жылы шамамен 30 млрд теңге үнемдейді. Оның 15,75 млрд теңгесі дизель отынына, 8,61 млрд теңгесі авиациялық отынға, 5,59 млрд теңгесі бензинге тиесілі.

Қазақстан мен Ресей жыл сайын қанша мұнай және мұнай өнімін өзара жеткізу керегін алдын ала келіседі. Бұл үшін арнайы индикативті теңгерім жасалады. Соның негізінде ішкі нарыққа қанша өнім қажет екені және Ресейден қанша көлем әкелінетіні анықталады.

Неге Қазақстан көбірек жанармай өндірмейді?

Үкімет бұл мәселені жұмыс істеп тұрған мұнай өңдеу зауыттарының қуатын арттыру арқылы шешуді жоспарлап отыр.

Шымкент мұнай өңдеу зауытының қуатын жылына 6 млн тоннадан 12 млн тоннаға дейін, Павлодар мұнай-химия зауытын 5,5 млн тоннадан 9 млн тоннаға дейін ұлғайту көзделген. Атырау мұнай өңдеу зауытының қуаты 5,5 млн тоннадан 6,7 млн тоннаға дейін артады.

Осылайша үш негізгі зауыттың жалпы мұнай өңдеу қуатын қазіргі шамамен 18 млн тоннадан 29,2 млн тоннаға дейін жеткізу жоспарланған.

Бұдан бөлек, Қазақстанда жылына 10 млн тонна мұнай өңдей алатын төртінші зауыт салу мәселесі қарастырылып жатыр. Жаңа зауыт салынған жағдайда елдегі жалпы мұнай өңдеу қуаты 2033 жылға қарай шамамен 40 млн тоннаға жетуі мүмкін.

Ресейден жанармай сатып алу тоқтай ма?

Үкіметтің жоспары жүзеге асса, Қазақстанның сырттан жанармай сатып алуға деген қажеттілігі біртіндеп азаюы мүмкін.

Энергетика министрлігі жұмыс істеп тұрған зауыттарды кеңейту ішкі нарықтағы мұнай өнімдері тапшылығын кезең-кезеңімен азайтатынын мәлімдеген. Ал төртінші мұнай өңдеу зауыты іске қосылғаннан кейін авиаотын тапшылығын жойып, көрші елдерге мұнай өнімдерін экспорттауға мүмкіндік туады деп жоспарланып отыр.

Әзірге Ресейден импорт ішкі нарықтағы сұраныс пен отандық зауыттардың өндірісі арасындағы айырманы жабатын тетіктердің бірі болып қала береді.

Сондықтан Қазақстанның Ресейден бензин немесе дизель сатып алуы елде мұнай жоқ дегенді білдірмейді. Негізгі мәселе – шикі мұнайды ел ішінде жеткілікті көлемде дайын жанармайға айналдыратын өңдеу қуаты.