Қазақ қоғамындағы өзара көмек дәстүрі: әлеуметтік ынтымақтастықтың негізі ретінде

Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымында өзара көмек  адамдардың, топтардың бір-біріне деген қолдауы, көмектесуі, жәрдемдесуі. Өзара көмек аясында дала заңына сай адамдардың «бір-біріне көмектесу» ережесі жатыр. Қазақи дәстүрде өзара көмектің аясы өте кең. Ол ағайын арасындағы бірлік пен ынтымақты, бауырмалдылық сияқты категорияларды жақындатса, әлеуметтік ортада «жанашырлық», «қамқорлық», «ізеттілік», «жомарттық» сияқты категориялармен ұштасып жатыр.

            Ертедегі қазақ қоғамын бір-біріне көмексіз елестетудің өзі мүмкін емес еді. Егер ағайын туыс, жекжаттар арасында қандай да бір шаруашылыққа қатысты, жұтқа қатысты, өлім жітім мен қуанышта да көмек қолын созбау, ол барлық ру мүшелеріне, әулетке, тіпті бір атадан тараған ағайынға «таңба» болған. Қандай жағдай болмасын жақын адамдар арасында көмек беру, қолын созу сияқты принциптер ешбір сұраусыз-ақ орындалып отырған. Оның нәтижесінде бірнеше дәстүрлі ұғымдарды атауға болады. Олар: асар, , үме, жылу жинау, немеурін, кеусен сияқты дәстүрлі ұғымдар.

            Асар – ағайын туыстардың, көрші қолаңның, ауылдастардың бір отбасыға ұжым болып көмек көрсетуі. Асар қазақ қоғамында қора қопсы салғанда, үй салып, баспана көтергенде, арық қазу, тоғандарды ашу сияқты еңбектерді ұжымдық негізде атқарып отырған. Әдетте ол үшін ақы төленбеген.  Мұндай жағдайда ақы төлеу ақыны беруші және алушы үшін де, қала берді қауым үшін де  «сын» болған. Асар иесі мал сойып, көмек көрсеткен барлық қауымға ас ауқат беріп, дастархан жайған. Онның соңы жасалып жатқан игі бастама үшін «сәттілік тілеумен», «берекелі болу» сияқты ізгі ниеттер тілеумен тарқасқан.

            Үме – асар сияқты орындалатын ұжымдық негізде шаруашылықтың  біріге орындалатын түрі.  Кейбір өңірлерде асардың синонимі аталған. Мұнда да ауыр көлемдегі, бір отбасының немесе бір адамның күші жетпейтін шаруаға көмекке келген ұжымдық көмек. Бұл дәстүрлің астарында да халықтың ауызбіршілігі мен татулығы, бірлігі жатыр.

            Немеурін – әке шешесінен енші алып, бөлек шыққан жас отбасына туған туыстарының  беретін көмегі. Дәстүрлі ортада мұның атауы «енші» деп те аталады. Әдетте көмек беру туған-туыстар үшін міндет емес, әркімнің еркі саналған.  Бұл жас отбасы үшін аяғынан тұрып, еңселі шаңырақ болуы үшін жасалған жағдай.

            Жылу жинау – әр түрлі қиын жағдайларға тап болған адамдарға қауымдастықтың заттай беретін  көмегі. Көмек мал, қаржы, астық, дүние мүлік түрінде берілген. Жаугершілік заманда баспанасы шапқыншылыққа ұшыраса, барымта кезінде малын айдап кетсе, тіпті ат шапан айып тағылып, құн төлейтін  жағдайда, сонымен бірге табиғи апат кезінде де жылу жиналып, қиын жағдайға тап болған отбасына, руластарына, халқына басқалар көмек қолын созып, жәрдем берген.   

            Кеусен – қырман бастырып жатқанда  жақсы тілек ниетпен келген, «астықтың мол болуына», «қырманға береке»  тілеген адамдардың дорбаларына, қоржындарына салынып берілетін сыбаға. Сондай- ақ,  егін бітік жиналғанда ел ішіндегі жарлы-жақыбайларға, жетім-жесірлерге астықтан атап берілген садақа түрін де «кеусен» деп атаған.

            Жоғарыда аталған өзара көмек беру дәстүріндегі дәстүрлі ұғымның шарықтауы  қазақ қоғамында «шүлен тарату» деген атпен де белгілі болды. Шүлен тарату – қазақи дәстүрде дархандықты, жомарттықты, мырзалықты білдіретін қамқорлық пен көмек көрсетудің ерекше институты ретінде қалыптасқан. Әдетте, шүлен таратқанда бақ дәулет тасып, береке мен молшылық артады,- деген қазақтың бай ауқаттылары мыңғырған малынан ел ішіндегі жағдайы төмен отбасыларына мал мүлкінен бөлісіп отырған. Ел ішіндегі аңыздар бойынша, тіпті Наурыз мерекесінде адам аяғы көп жиналған ортаға тайқазанда ас пісіріп, жиналған қауымға астан дәм татқызып, оның соңынан кедей кепшікке, жетім-жесірге мал үлестіріп, Алланың рахымына бөленген. Сондай тұлғалардың бірі  Орта жүз қоңырат ішіндегі Оразгелді байды атауға болады. Шүлен тарату ел арасындағы күрделі қатынастарды реттейтін әлеуметтік институт ретінде орын алды.

            Өзара көмек ұғымындағы дәстүрлі атаулар бүгінгі күнде ел ішіндегі әлеуметтік бастамалармен, қайырымдылық акциялармен, волонтерлік көмектермен астасып жатыр.

Қазақ қоғамындағы өзара көмек дәстүрлері  тек шаруашылық қажеттіліктен ғана туындаған жоқ, ол адамдар арасындағы әлеуметтік байланыстарды нығайтатын мәдени норма ретінде қалыптасты. Бұл мәдени норманың аясы қазақ қоғамындағы «бірлік», «ағайындық», «татулық», «жанашырлық», «қамқорлық» сияқты ұғымдармен сабақтасып, ортақ мақсат үшін адамдарды бір ортаға біріктірді. Осы тұрғыдан алғанда мұндай ортақ мәдени құндылықтар ұрпақтан ұрпаққа жетіп, ұлттық бірегейлігіміздің негізі ретінде орын алуы тиіс.