Артық тамақтанып қоюдан қалай сақтанамыз?

Соңғы 50 жыл ішінде әлемнің көптеген елінде тағам порциялары айтарлықтай үлкейіп кетті. Бұл құбылыс әсіресе АҚШ-та анық байқалады. Мейрамхана мәдениетінің дамуы мен бәсекелестіктің күшеюіне байланысты ұсынылатын тағам көлемі де арта түсті. Соның нәтижесінде семіздік деңгейі де өсті. Бұл жөнінде BBC-дің орыс қызметі жазды.

Үлкен стақандардағы газдалған сусындар, көлемі ұлғайған бургерлер мен асып-төгілген табақтар қалыпты жағдайға айналды. Алайда тамақ индустриясы үнемі көбірек әрі калориясы жоғары өнімдер ұсынған кезде, артық тамақтануды бақылау оңай емес. 

Нью-Йорк университетінің докторы Лиза Янгтың айтуынша, мейрамханалар порция көлемі арқылы бәсекелесе бастаған: егер бір мейрамхана пастаның қалыпты мөлшерін ұсынса, екіншісі клиент тарту үшін оны одан да үлкейткен. Нәтижесінде адамдар көбірек тағам берілетін орынды жиі таңдаған. Оның айтуынша, тағам бағасының арзандауы да бұл үрдіске әсер еткен. Бұл өндірушілер үшін тиімді болды: бағаны сәл ғана көтере отырып, олар порция көлемін ұлғайтып, тұтынушыға «тиімді сатып алу» әсерін қалыптастырды. Ал шын мәнінде, бұл олардың табысын арттырды. 

Тамақтану мінез-құлқы бойынша маман Марле Альваренганың пікірінше, Бразилия сияқты елдерде де осындай өзгерістер байқалады. Алайда бұл көбіне қайта өңделген және қапталған өнімдерге қатысты. Ал күріш, бұршақ, балық немесе маниок ұны сияқты дәстүрлі тағамдардың мөлшері бұрынғы деңгейде сақталған. Мамандардың пікірінше, бұл «батыстық» немесе америкаланған тамақтану үлгісінің таралуымен байланысты. Фастфуд пен халықаралық желілердің тәтті тағамдары әлемге кең тараған сайын, олардың порция көлемі де ұлғайып келеді. Соның салдарынан адамдар, әсіресе ультраөңделген тағамдарды тұтынғанда, байқамай-ақ жүздеген артық калория қабылдауы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, порция көлемі адамның қанша тамақ жейтініне тікелей әсер етеді. Орта есеппен порция екі есе үлкейсе, адамдар шамамен 35% көбірек жей бастайды. Тіпті олар порцияны толық жемесе де, жалпы тұтыну көлемі бәрібір артады. 

Жаңа Оңтүстік Уэльс университетінің профессоры Ленни Вартанянның пікірінше, адамдар көбіне өз ағзасына қанша тағам қажет екенін дәл анықтай алмайды. Олар әдетте айқын аштықты да, толық тоқтық сезімін де нақты сезіне бермейді, сондықтан сыртқы белгілерге, соның ішінде порция көлеміне сүйенуге мәжбүр болады. Ұзақ уақыт бойы кішігірім тәрелкелер адамның аз тамақ жеуіне көмектеседі деген көзқарас қалыптасқан. Себебі кіші тәрелкеде порция көлемі үлкенірек көрініп, адам өзін тезірек тою сезіміне келгендей қабылдайды. Дегенмен зерттеулер бұл әдістің әрдайым тиімді бола бермейтінін көрсетеді. 

Мамандардың айтуынша, тәрелкенің өлшемі адамның қанша жейтінін тікелей анықтай алмайды. Бұдан да маңызды фактор – қосымша тағамның қолжетімділігі. Егер тағам үстелде ашық тұрса, адам тәрелке көлеміне қарамастан қайта-қайта қосымша алып жеуі мүмкін. Сондықтан сарапшылар тек порцияны азайтуды ғана емес, қалған тағамды көзден алысырақ қоюды да ұсынады. Егер қосымша тағам жанында тұрмаса, адамға тоқтау оңайырақ болады. 

Сондай-ақ мамандар ағзаның сигналдарына мұқият болуға кеңес береді. Доктор Лиза Янг көптеген адамдардың аштық пен тоқтық сезіміне назар аудармай, автоматты түрде тамақтанатынын айтады. 

Тағы бір мәселе – үлкен порцияларға үйреніп кету. Адам үнемі үлкен тағамдарды көрген сайын, оларды қалыпты жағдай ретінде қабылдай бастайды және уақыт өте келе өзіне қажет мөлшерден көбірек жейді. Сарапшылар өнім қаптамасындағы ақпаратты мұқият қарап, стандартты порция мөлшеріне мән беруге кеңес береді. Мәселен, таңғы асқа арналған үлпектер немесе жеңіл тіскебасарлар жағдайында адамдар көбіне қаптамада көрсетілген нормадан әлдеқайда көп жеп қояды, кейде оны өздері де байқамай қалады. 

Мамандардың пікірінше, дұрыс тамақтанудың ең негізгі шарты – саналы таңдау. Яғни адам не үшін және қанша мөлшерде тамақ тұтынып отырғанын түсінуі керек. Тек әдетке немесе тағамның сыртқы көлеміне сүйену жеткіліксіз.

Жарылқасын Шұғыла