15 секундтық даңқ: TikTok жастарды қайда бастап барады?

Бүгінгі таңда смартфон ұстаған әрбір жастың экранында шексіз лента айналып жатыр. Бірі билеп, бірі әзіл айтып, енді бірі қауіпті челлендждер жасап әлек. Барлығының мақсаты бір – 15 секундтық даңқ. Бірақ бұл жылтыр әлемнің артында қандай қауіп жасырулы? Біз цифрлық дәуірдің жаңа деңгейіне көтерілдік пе, әлде өз еркімізбен деградацияның тұңғиығына батып барамыз ба?

Виртуалды «түрме»: Статистика не дейді?

TikTok тек ойын-сауық емес, ол – адам психологиясын жаулап алушы алып машина. Зерттеулерге сүйенсек, TikTok пайдаланушыларының 60%-дан астамы 16-24 жас аралығындағы жастар. Орташа есеппен алғанда, бір жасөспірім бұл платформада күніне 90 минуттан астам уақытын өткізеді.

Зардабы да аз емес. Психологтардың айтуынша, қысқа видеоларды тоқтаусыз көру мидың ақпаратты қабылдау жүйесін өзгертіп, «клиптік ойлауды» қалыптастырады. Салдарынан жастардың зейін тұрақсыздығы (attention span) 30%-ға төмендеген. Яғни, жастарға 15 минуттық сабақты тыңдау немесе 5 бет кітап оқу физикалық тұрғыдан қиындай түскен. Бұл – интеллектуалдық тоқыраудың алғашқы белгісі.

Үкімет не дейді

Бұл мәселе мемлекеттік деңгейде де назардан тыс қалған жоқ. Жақында ҚР Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева әлеуметтік желілердегі мазмұнды бақылау және балалар қауіпсіздігі туралы өз пікірін білдірген болатын.

«Бүгінде балалардың денсаулығы мен психикасына зиян тигізетін контенттің тым көп екенін көріп отырмыз. TikTok сияқты платформаларда жарияланған кейбір видеолар ұлттық құндылықтарға қайшы келіп қана қоймай, жасөспірімдердің қалыптасуына кері әсер етеді. Біз үшін басты міндет – өскелең ұрпақтың ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету», – деді министр.

Бұл сөз билік тарапынан жай ғана ескерту емес, қоғамдағы үлкен алаңдаушылықтың көрінісі.

Шығар жол қайда?

TikTok-ты біржола бұғаттау – мәселенің түпкілікті шешімі емес. Өйткені тыйым салынған дүние әрқашан қызықты. Шешім – цифрлық гигиена мен мазмұнды сауатты басқаруда.

 1. Сыни ойлауды дамыту: Жастар «не үшін көріп отырмын?» және «бұл маған не береді?» деген сұрақтарды қойып үйренуі тиіс.
 2. Алгоритмді тәрбиелеу: TikTok алгоритмі сіздің қызығушылығыңызға бейімделеді. Егер жастар тек білім беру, ғылым және өнер бағытындағы видеоларды белгілеп (like басу), пайдасыз «хайпты» өткізіп жіберсе, лента пайдалы ақпарат көзіне айналады.
 3. Ата-ана бақылауы: Министрлік айтқан қауіпсіздік шараларын отбасыдан бастау керек. «Family Pairing» функциясын қолдану арқылы баланың желідегі уақытын шектеу – деградацияның алдын алудың нақты қадамы.

15 секундтық даңқ – өтпелі құбылыс. Ал сол уақыт ішінде жоғалтқан білім мен саулықты қайтару мүмкін емес. Сондықтан, TikTok-ты ермек емес, өсу құралына айналдыру – бүгінгі күннің басты талабы.

Мұрат Рыскелді Берікбайұлы